Emine Geçtan Galeri KalemKelâmFırça İletişim
TR EN AR
 
 
 
HAT SANATININ TARİHÇESİ

Erken devir Kuzey Arap yazısının muhtemel yayılma yolları.
Erken devir Kuzey Arap yazısının muhtemel yayılma yolları. (Nabia Abbott, The Rise of the North Arabic Script, s. 3)

Arap yazısının menşei, Nabat  yazısına dayanır. 1 Fenikelilerden Aramilere geçen yazı oradan Nabatiler’e (Filistin’in güneyi Petra’da yaşadılar. Genellikle arap asıllı kabul edildiler) intikal etmiştir. Kuzey Arabistan’dan Hicaz bölgesine ulaşan Nabat yazısının “cezm” ve “meşk” diye adlandırılan iki farklı karakterde yazı üslubu olduğu bilinmektedir. İslamiyet’le birlikte hicreti takip eden bir asır içinde bu yazılar büyük gelişmeler kaydetmiş, tedricen güzelleşerek sanat yazısı seviyesine yükselmiştir.2

Arap alfabesinin geliştirildiği ilk alfabetik yazılar: a) Arami b) Turisina c) Fenike d) Nabati
Arap alfabesinin geliştirildiği ilk alfabetik yazılar: a) Arami b) Turisina c) Fenike d) Nabati

Erken devir Kuzey Arap yazısının Nabat yazısı ile alakası.
Erken devir Kuzey Arap yazısının Nabat yazısı ile alakası.

ASR-I SAADET DÖNEMİ (610-661)

Kur’an-ı Kerim’in yazıya geçirilmesiyle birlikte Nabati kökenli Arap yazısı daha da önem kazanmaya başladı. Hz. Ali, Hz. Peygamber’in akidlerini yazan kişiydi. Harf, kelime ve cümlelerin tertip ve terkibinde hüner gösterdiği, aralık ve birleşmelerinde kaideler vazettiği rivayet edilen Hz. Ali, hattatlar silsilesinin başlangıcı ve manevi rehberi kabul edilir.3

Onun halifeliği döneminde (656-661) Kufe’yi merkez yapmasından sonra arap yazısı büyük bir gelişme gösterdi ve bu şehre nispetle Kufi adını aldı. Bu tarihten sonra Kufi adı, genel bir anlam kazandı. 10. yy.’dan sonra, kendisinden doğan daha kullanışlı yazılar (Aklam-ı Sitte) dolayısıyla kullanımı azaldıysa da hiçbir zaman ortadan kalkmadı ve zamanımıza kadar geldi.4

Hz. Muhammed’in Münzir b. Sava’ya gönderdiği İslam’a davet mektubu.
Hz. Muhammed’in Münzir b. Sava’ya gönderdiği İslam’a davet mektubu. (Muhammed Hamidullah, el-Vesaikü’s-Siyasiyye, s. 147.)

EMEVİLER DÖNEMİ (661-750)

Emeviler döneminde yeni fetihler neticesinde, Kur’an’ın okunuşundaki güçlüğü gidermek, metinde her türlü bozulmayı önlemek için harflerin kimliğini farklılaştıran nokta ve kısa sesleri gösteren işaretlerin konma zarureti doğdu. Bu konuda ilk ciddi çalışmayı yapan kişi Ebü’l-Esved ed-Düeli’dir (ö. 688).5 Yazının mürekkebinden farklı bir renkle yuvarlak noktalar şeklinde harflerin altlarına ve üstlerine konulan bu harekelerin esas kaynağı İbrani veya Süryani alfabesidir.6 Harflerin noktalarını tek veya iki diyagonal çizgi ile gösteren kişi ise Nasr b. Asım el-Leysi (ö. 707) veya Yahya b. Ya’mur’dur (ö. 746). Yazı sisteminde bugünkü harekeleme (seslendirme) usulünü ortaya koyan kişi Halil b. Ahmed’dir (ö. 791).7

Hicri 1. asra ait, Mekki mail hatla yazılmış mushaftan bir sayfa. Hud 11/4-12.
Hicri 1. asra ait, Mekki mail hatla yazılmış mushaftan bir sayfa. Hud 11/4-12. Vatikan Milli Ktp., Arap, nr. 1605.

VII. yüzyıla ait kufi mushaf sayfası. (İÜ ktp., AY, nr. 6828)
VII. yüzyıla ait kufi mushaf sayfası. (İÜ ktp., AY, nr. 6828)

Kırmızı noktaların hareke olarak kullanıldığı bir kufi yazı örneği.
Kırmızı noktaların hareke olarak kullanıldığı bir kufi yazı örneği.

ABBASİLER DÖNEMİ (750-1258)

Abbâsîler devrinde gittikçe artan ilim ve sanat hareketleri sayesinde büyük merkezlerde ve bilhassa Bağdat’ta kitaba karşı bir ilgi uyanmıştı. Bunları yazarak çoğaltan verrâkların kullandıkları yazıya “verrâki, muhakkak” veya “ırâki” adı verilmiştir. VIII. yüzyılın sonlarından itibaren hat sanatkârlarının güzeli arama gayretinin neticesinde ölçülü olarak şekillenmeye başlayan yazılar “aslî” ve “mevzun hat” ismiyle anılmıştır. Bu yazılara “nisbetli yazı” mânasına “mensûb hat” da denilmiştir.8

872 yılına ait Mısır'da bulunmuş kufi hattıyla mezar taşı kitabesi.
872 yılına ait Mısır'da bulunmuş kufi hattıyla mezar taşı kitabesi.

İBN MUKLE (ö. 940, Bağdat)

Abbasilerin Bağdatlı meşhur vezir ve hattatı İbn Mukle, sahip olduğu geometri bilgisi sayesinde Kufi’den doğmaya başlayan Aklam-ı Sitte yazılarının ana ölçülerini (hendesetü’l-huruf) tespit eden bir sistem ortaya koymaya muvaffak oldu. Harflerin güzelliği için nokta, Elif ve daireyi standart bir ölçü olarak kabul etti. Bu ölçüler dahilinde, muhakkak-reyhani, sülüs-nesih, tevki-rıka’ adlarında altı çeşit yazının usul ve kaidelerini ortaya koyarak İslam yazısında büyük bir reform yaptı.9 İtalyan sanatçı Leonardo da Vinci’in (ö. 1519) çizdiği eskiz Vitruvius Adamı’nın da daire ve kare esasına göre çizilmesi, daire formunun sanatta estetik ölçüler için evrensel bir hareket noktası olduğunu gösteriyor.

Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.
Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.

Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.
Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.

Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.
Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.

Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.
Harflerin ölçü, nisbet ve kurallarının elif, nokta ve daire esasına göre belirlenmesi.

İBNܒL-BEVVAB (ö. 1022, Bağdat)

İbnü’l-Bevvab, İbn Mukle’nin aklam-ı sittede tespit ettiği estetik kaideleri daha ince geometrik nispetlere bağlayarak üslubunu güzelleştirmiştir. Benzer üslupların ortak hususiyetlerini tespit edip sınıflandırarak kalemlerin sayısını sekize indirmiş, böylece aklam-ı sittenin teşekkülünde büyük bir inkılabı başarmıştır. 10

İbnü’l-Bevvab’ın muhakkak ve reyhani hatla yazdığı Selame b. Cendel divanından bir sayfa.
İbnü’l-Bevvab’ın muhakkak ve reyhani hatla yazdığı Selame b. Cendel divanından bir sayfa. (TSMK, Bağdat Köşkü, nr. 125.)

İbnü’l-Bevvab’ın reyhani hatla yazdığı Kur’an-ı Kerim’den iki sayfa.
İbnü’l-Bevvab’ın reyhani hatla yazdığı Kur’an-ı Kerim’den iki sayfa. (Chester Beatty Library, MS, nr. 1431)

İbnü’l-Bevvab’dan iki asır sonra Türk asıllı Yakut el-Musta’sımi yazıya yeni bir nefes verdi. Onun sayesinde aklam-ı sittenin kaideleri daha da belirginleşmiş ve yazı güzelleşmiştir. Özellikle muhakkak ve reyhani yazı, klasik formlarına kavuşmuştur. Yakut’un yaptığı en büyük değişiklik, o güne kadar düz (H şeklinde) kesilen kalemin ağzını eğri kesmesi ve eğimini arttırmasıdır. Onun üslubu, Osmanlı ekolü öncesi, esatize-i seb’a (kendi dahil) aracılığıyla  İslam ülkelerinde yayılmış ve benimsenmiş; Yakut el-Musta’sımi “Kıbletü’l-Küttab” lakabını almıştır.11

YAKUT EL-MUSTA’SIMİ (Ö. 1299)

Yakut el-Musta’sımi’nin muhakkak hattıyla yazdığı mushaf-ı şeriften bir sayfa.
Yakut el-Musta’sımi’nin muhakkak hattıyla yazdığı mushaf-ı şeriften bir sayfa. (TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 227)

Yakut el-Musta’sımi’nin reyhani hattıyla yazdığı Fatiha suresiyle Bakara suresinin ilk ayetleri.
Yakut el-Musta’sımi’nin reyhani hattıyla yazdığı Fatiha suresiyle Bakara suresinin ilk ayetleri.(TİEM, nr. 507)

Yakut el-Musta’sımi’nin nesih hattıyla yazdığı Bakara suresinden 25-27. ayetler.
Yakut el-Musta’sımi’nin nesih hattıyla yazdığı Bakara suresinden 25-27. ayetler. (İÜ Ktp., AY, nr. 6680)

Yakut el-Musta’sımi’yeait bir sahife. Nas/1-5.
Yakut el-Musta’sımi’ye ait bir sahife. Nas/1-5.

Yakut el-Musta’sımi tarafından celi muhakkak ve sülüs kalemleriyle yazılmış bir sahife.
Yakut el-Musta’sımi tarafından celi muhakkak ve sülüs kalemleriyle yazılmış bir sahife.


  1. Ali Alparslan, “İslam Yazıları”, Hat ve Tezhip Sanatı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009, s. 27.
  2. Uğur Derman, “Hat”, https://islamansiklopedisi.org.tr/hat.
  3. Serin, age, s.43.
  4. Alparslan, age, 29-30.
  5. Serin, age, s. 52-53.
  6. Seracettin Şahin, “Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndeki Örnekleriyle Tarihsel Süreç İçerisinde Hat Sanatı”, 1400. Yılında Kur’an-ı Kerim, Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2010, s. 16.
  7. Serin, age, s. 53.
  8. Uğur Derman, “Hat”, https://islamansiklopedisi.org.tr/hat.
  9. Alparslan, age, s. 30.
  10. Serin, age, s. 59.
  11. Süleyman Berk, “Kur’an-ı Kerim nüshalarının Hat ve Hattatları”, 1400. Yılında Kur’an-ı Kerim, Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2010, s. 63.
 
 
KalemKelâmFırça BÖLÜMÜNDEKİ TÜM YAZILAR

Hüsn-i Hat Sanatında Yazı Çeşitleri  Hüsn-i Hat Sanatının Tarihçesi  Osmanlı Dönemi Hattatları  Aritmetik Spiral mi, Logaritmik Spiral mi?

    www.eminegectan.com © 2015 - 2018


Tasarım Korelasyon
Emine Geçtan Facebook HesabıEmine Geçtan Twitter HesabıEmine Geçtan Pinterest HesabıEmine Geçtan Tumblr HesabıEmine Geçtan Instagram HesabıEmine Geçtan Youtube Hesabı