Emine Geçtan Galeri KalemKelâmFırça İletişim
TR EN AR
 
 
 
OSMANLI DÖNEMİ HATTATLARI (1299 - 1922)

Emevî, Abbâsî, Fâtımî, Eyyûbî, Memlük, Selçuklu, İlhanlı, Timurî, Safevî, Akkoyunlu gibi devletler ve hânedanlar devrinde daima ilgi çekici bir sanat olarak görülen hüsn-i hat, hükümdar veya devlet büyüklerinin himaye ve ilgisiyle yükselişini sürdürmüştür.

Osmanlı zamanında hattın gelişimi Fatih (1453-1481) devriyle başlar. Dolayısıyla hattın merkezi Bağdat iken İstanbul oldu. Celi aklam-ı sittenin gelişmeye başlaması da Fatih zamanında oldu.

İstanbul’un fethinden sonra hat sanatının liderliğini alarak bunu beş asra yakın devam ettiren Osmanlı Devleti’nin hükümdarları arasında II. Bayezid, IV. Murad, II. Mustafa, III. Ahmed, II. Mahmud, Sultan Abdülmecid ve Sultan Reşad fiilen hat sanatı ile meşgul olmuşlardır. İstanbul’un hat sanatındaki müstesna yeri İslâm âleminde, “Kur’ân-ı Kerîm Hicaz’da nâzil oldu, Mısır’da okundu, İstanbul’da yazıldı” ifadesiyle tescil edilmiştir.1

ŞEYH HAMDULLAH (ö. 1526)

Fatih ve II. Bayezid devrinde yaşayan Şeyh Hamdullah (Karacaahmet’te medfun), İslam yazısı üzerinde çalışarak aklam-ı sitte yazılarında yeni bir çığır açtı. Yakut’un harflerindeki düzensizlik ve dağınıklığı bertaraf etti. Şeyh Hamdullah ekolü (şeyh üslubu) 17. yüzyılın sonuna kadar devam etti

Şeyh Hamdullah Efendi'nin başlangıç dönemine ait nesih hatla yazdığı Mesalihu'l-ebdan ve'l-enfüs adlı eserin ilk sayfası.
Şeyh Hamdullah Efendi'nin başlangıç dönemine ait nesih hatla yazdığı Mesalihu'l-ebdan ve'l-enfüs adlı eserin ilk sayfası. Süleymaniye Ktp., AY, nr. 3740

Şeyh Hamdullah’la birlikte Mushaf yazımında Reyhani hat yerine nesih hattı kullanılmıştır. Yakut mektebinde Mushaf kitabetinde aklam-ı sittenin karışık olarak kullanımı da terk edilerek sadece nesih yazıya öncelik verilmiştir. Aklam-ı sitte, Şeyh Hamdullah mektebi ile olgunluk kazanmış, koltuklu kıt’a yazımı da Şeyh Hamdullah’la başlamıştır.

Şeyh Hamdullah Efendi'nin sülüs-nesih hatla yazdığı koltuklu kıtası.
Şeyh Hamdullah Efendi'nin sülüs-nesih hatla yazdığı koltuklu kıtası. İÜ Ktp., AY, nr. 6487

Kaynaklarda ömrü boyunca kırk yedi Kur’an-ı Kerim yazdığı kaydedilmiştir. Firuz Ağa camii, Bayezid camii, Edirne Bayezid camii ve Davud Paşa camii kitabeleri Şeyh Hamdullah’a aittir.

Şeyh Hamdullah Efendi'nin nesih hatla yazdığı Kur'an-ı Kerim'den Fatiha Suresi.
Şeyh Hamdullah Efendi'nin nesih hatla yazdığı Kur'an-ı Kerim'den Fatiha Suresi. İÜ Ktp., AY, nr. 6552

Şeyh Hamdullah Efendi'nin aklam-ı sitte yazılarından muhakkak reyhani satırları.
Şeyh Hamdullah Efendi'nin aklam-ı sitte yazılarından muhakkak reyhani satırları. TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 2086

Şeyh Hamdullah Efendi'nin olgunluk dönemine ait nesih hatla yazdığı mushaf-ı şeriften ketebe sayfası.
Şeyh Hamdullah Efendi'nin olgunluk dönemine ait nesih hatla yazdığı mushaf-ı şeriften ketebe sayfası. İÜ Ktp., AY, nr. 6662

AHMED KARAHİSARİ (ö. 1556)

Ahmed Karahisari Yakut’un harflerinde görülen dağınıklığa düzen getirmek, onlara daha fazla dinamizm kazandırmakla birlikte Yakut’un ekolünü devam ettirdi. Bu sebeple kendisine “Yakut-ı Rum” denmiştir.

Ahmed Karahisari’nin Uşşaki tekke çeşmesi müselsel celi sülüs Kelime-i Tevhid kitabe yazısı.
Ahmed Karahisari’nin Uşşaki tekke çeşmesi müselsel celi sülüs Kelime-i Tevhid kitabe yazısı.

Karahisari’nin özellikle celi sülüste terkip kabiliyeti vardır. Tasarımlarındaki başarı ile dikkat çeken Karahisari ekolü, sonraki hattat nesli tarafından devam ettirilememiştir.

Ahmet Karahisari'nin satrançlı kufi ve müselsel besmele kompozisyonu.
Ahmet Karahisari'nin satrançlı kufi ve müselsel besmele kompozisyonu. TİEM, nr. 1443

Süleymaniye camii çinileri üzerindeki yazılar ile Kanuni için yazdığı ve halen Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde bulunan büyük boydaki Kur’an-ı Kerim, onun sanatı hakkında bilgi vermeye kafidir.

Ahmet Karahisari'nin muhakkak ve reyhani hatla yazdığı mushaf-ı şerifin serlevhası.
Ahmet Karahisari'nin muhakkak ve reyhani hatla yazdığı mushaf-ı şerifin serlevhası. TSMK, Hırka-i Saadet, nr. 5

Ahmet Karahisari'nin muhakkak ve reyhani hatla yazdığı mushaf-ı şeriften bir sahife.
Ahmet Karahisari'nin muhakkak ve reyhani hatla yazdığı mushaf-ı şeriften bir sahife. TSMK, Hırka-i Saadet, nr. 5

Ahmet Karahisari'nin muhakkak ve reyhani hatla yazdığı bir sayfa.
Ahmet Karahisari'nin muhakkak ve reyhani hatla yazdığı bir sayfa.

HAFIZ OSMAN (ö. 1698)

17. yüzyılda ortaya çıkan Hafız Osman (Kocamustafa Paşa, Sünbül Efendi dergahı haziresinde medfun) yazıya ayrı fakat son ve değişmez bir estetik getirdi. Şeyh Hamdullah’ın harflerinde Yakut’u andıran harfleri ortadan kaldırdı ve onları sanatının süzgecinden geçirerek güzelliğin zirvesine ulaştırdı. Böylece Şeyh üslubu yerini Hafız Osman üslubuna bırakmıştır. Günümüzde Türk hattatları ve diğer İslam ülkelerindeki hattatlar Hafız Osman ekolünü takip etmektedirler. Kaynaklarda hayatı boyunca yirmi beş Kur’an-ı Kerim yazdığı kayıtlıdır.

Hafız Osman’ın muhakkak, nesih ve sülüs hattıyla yazdığı bir hilye-i saadet.
Hafız Osman’ın muhakkak, nesih ve sülüs hattıyla yazdığı bir hilye-i saadet.

Yazmak istediği ibareyi önce Hâfız Osman’a yazdırıp sonra buna bakarak benzetmeye çalışan III. Mustafa, kendisine meşk hazırlarken hocasının yanına oturup mürekkep hokkasını elinde tutarak “hünkârî tâzim”de bulunurdu. Dervişmeşrep bir şahsiyet olan Hâfız Osman’ın, “Artık bir Hâfız Osman Efendi yetişmez” diyerek kendisine hayranlığını belirten sultana, “Efendimiz gibi hocasına hokka tutan padişahlar geldikçe daha çok Hâfız Osman’lar yetişir hünkârım” cevabını verdiği rivayet edilir.3

Hafız Osman hattıyla sülüs-nesih bir kıta.
Hafız Osman hattıyla sülüs-nesih bir kıta. İÜ Ktp., AY, nr. 6477.

Hafız Osman hattıyla sülüs-nesih bir kıta.
Hafız Osman hattıyla sülüs-nesih bir kıta. İÜ Ktp., AY, nr. 6479.

Hafız Osman’ın sülüs ve nesih hattıyla yazdığı bir kıta.
Hafız Osman’ın sülüs ve nesih hattıyla yazdığı bir kıta.

MUSTAFA RAKIM (ö. 1826)

Aklam-ı sittenin, ağzı 3 mm’yi aşan genişlikteki bir kalemle yazılan şekline celi adı verilir. Aklam-ı sitte içinde celisi en çok yazılan ve geliştirilen yazı sülüstür.

Mustafa Rakım’a Ait Olan Beylerbeyi Hamdi-i Evvel Camii Muvakkithane Tuğrası.
Mustafa Rakım’a Ait Olan Beylerbeyi Hamdi-i Evvel Camii Muvakkithane Tuğrası.

Mustafa Rakım’a Ait Olan Beylerbeyi Hamdi-i Evvel Camii Tuğrası.
Mustafa Rakım’a Ait Olan Beylerbeyi Hamdi-i Evvel Camii Tuğrası.

Celi sülüsün gelişmesi uzun zaman almıştır. Mustafa Rakım (Karagümrük, Atikali Paşa camii yanında medfun) adındaki ressam-hattat, celi yazıda istikrarı temin etti. Bu sebeple celi sülüs yazının babası sayılır. Mustafa Rakım, iri yazıyı keşmekeşlikten kurtardı; harflerde ideal ölçüleri temin etti. İstifi (kompozisyonu) ahenge kavuşturdu. Tuğra’ya ideal şeklini vererek tuğra ölçülerinde estetik yenilik yaptı.4 Bu sebeple celî sülüs hattını ve tuğrayı Râkım öncesi-Râkım sonrası şeklinde sınıflandırmak yerinde olur. Ayrıca hareke ve tezyinat işaretleri celi sülüse Rakım’la girmeye başlamıştır.5

Mustafa Rakım Efendi'nin Sultan II. Mahmud tuğrası.
Mustafa Rakım Efendi'nin Sultan II. Mahmud tuğrası. TSMK, Güzel Yazılar, nr. 825

II. Mahmut’a hocalık yapan Rakım, onun imzasını tasarlamıştır. Cihangir camii, Eyüp Sultan türbesi, Topkapı Sarayının farklı bölümlerindeki yazılar ile Beylerbeyi Hamid-i Evvel camii muvakkıthane giriş kapısı üzeri ve deniz tarafındaki çeşme üzerinde bulunan yazı kendisine aittir.

Mustafa Rakım Efendi'nin celi sülüs levhası.
Mustafa Rakım Efendi'nin celi sülüs levhası. TSMK, Güzel Yazılar, nr. 1319

Mustafa Rakım Efendi’nin leylek formunda tasarladığı besmele-i şerif.
Mustafa Rakım Efendi’nin leylek formunda tasarladığı besmele-i şerif.

Mustafa Rakım Efendi’nin celi sülüs bir istifi.
Mustafa Rakım Efendi’nin celi sülüs bir istifi.

Mustafa Rakım Efendi’nin celi sülüsle yazdığı bir mezar kitabesi.
Mustafa Rakım Efendi’nin celi sülüsle yazdığı bir mezar kitabesi. Eyüp Sultan Camii Haziresi, 1819.

Mustafa Rakım Efendi’nin celi sülüsle yazdığı bir mezar kitabesi.
Mustafa Rakım Efendi’nin celi sülüsle yazdığı bir mezar kitabesi. Eyüp Sultan Camii Haziresi, 1819.

MAHMUD CELALEDDİN (ö. 1829)

Râkım ile aynı devirde yaşayan Mahmud Celâleddin Efendi de sülüs ve nesih yazılarında Hâfız Osman’dan aldığı şiveyi geliştirmiş, fakat üslûbu celîye dönünce katılaşıp sert ve donuk bir hal aldığından celî yazısıyla Râkım’ın karşısında tutunamamıştır.6

Mahmut Celaleddin’e ait Mihrişah Valide Sultan Türbesi Kuşak Yazısı. Mülk Suresi
Mahmut Celaleddin’e ait Mihrişah Valide Sultan Türbesi Kuşak Yazısı. Mülk Suresi

Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.
Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi. İÜ Ktp., İbnülemin, nr. D. 136

Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.
Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.

Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.
Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.

Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.
Mahmud Celaleddin Efendi'nin celi sülüs bir istifi.

SULTAN II. MAHMUT (ö. 1839)

Sultan II. Mahmut (ö. 1839)
Sultan II. Mahmut (ö. 1839)

Sultan II. Mahmut (Divanyolu’ndaki Türbede medfun), Mustafa Rakım’ın talebesidir. Celi Sülüs yazıda güzel örnekler bırakmıştır. Ayasofya camii mihrabının sağ duvarındaki levha ona aittir.

Sultan II. Mahmud’un Ayasofya camii mihrabının sağ duvarında asılı olan celi sülüs levhası.
Sultan II. Mahmud’un Ayasofya camii mihrabının sağ duvarında asılı olan celi sülüs levhası.

Sultan II. Mahmud'un sülüs hattıyla bir levhası. Bursa Ulucami
Sultan II. Mahmud'un sülüs hattıyla bir levhası. Bursa Ulucami

Mustafa Rakım Efendi’nin Sultan II. Mahmud için tasarladığı imza.
Mustafa Rakım Efendi’nin Sultan II. Mahmud için tasarladığı imza.

SULTAN ABDÜMECİD (ö. 1861)

Sultan Abdülmecid (ö. 1861)
Sultan Abdülmecid (ö. 1861)

Sultan Abdülmecid (Fatih, Yavuz Selim Camii haziresindeki türbede medfun) Mahmut Celaleddin ekolünü takip etti. Dolmabahçe ve Ortaköy camii yazıları kendisine aittir. Kendi döneminde yapılan Bezm-i Alem Valide Sultan camii (Dolmabahçe camii), Ortaköy ve Kılıç Ali Paşa camilerinin levhalarını yazmıştır.

Sultan Abdülmecid'in imzasını taşıyan ketebeli tabak.
Sultan Abdülmecid'in imzasını taşıyan ketebeli tabak. TİEM, envanter nr. 139

Bezm-i Alem Valide Sultan (Dolmabahçe) camiinin Sultan Abdülmecid tarafından yazılmış levhaları.
Bezm-i Alem Valide Sultan (Dolmabahçe) camiinin Sultan Abdülmecid tarafından yazılmış levhaları.

Kılıç Ali Paşa camiinin Sultan Abdülmecid tarafından yazılmış levhaları.
Kılıç Ali Paşa camiinin Sultan Abdülmecid tarafından yazılmış levhaları.

Sultan Abdülmecid’in celi sülüs bir levhası.
Sultan Abdülmecid’in celi sülüs bir levhası.

KAZASKER MUSTAFA İZZET (ö. 1876)

Sülüs ve nesih yazıda güzel eserler bırakmış hattatlardan biri de Kazasker Mustafa İzzet Efendidir (Tophane’de Kadirihane haziresinde medfun).7 Ayasofya camiinde yer alan 7,5 m çapındaki sekiz levha ve kubbe yazısı, Bursa Ulucamii’ndeki iki büyük levha ona aittir. Harf inkılabından önce matbaalarda kullanılan hurufat, onun eseridir.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Ayasofya camii yazıları.
Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Ayasofya camii yazıları.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Ayasofya camii yazılarından celi sülüs lafza-i celal.
Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Ayasofya camii yazılarından celi sülüs lafza-i celal.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Ayasofya camii yazılarından celi sülüs levha.
Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin Ayasofya camii yazılarından celi sülüs levha.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin celi sülüs levhası.
Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin celi sülüs levhası.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin celi sülüs levhası.
Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin celi sülüs levhası.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin celi ta’lik levhası.
Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin celi ta’lik levhası.

SAMİ EFENDİ (ö. 1912)

Sami Efendi (ö. 1912)
Sami Efendi (ö. 1912)

Celi sülüs ve celi ta’lik yazılarda sanat kudretini ortaya koyan hattat Sami efendinin (Fatih camii haziresinde medfun) levhaları daha çok zerendud olarak hazırlanmıştır. Mürekkeple yazılmış levhası yok denecek kadar azdır. Yazılarını genellikle siyah kağıda zırnık mürekkebi ile hazırlamış ve çok iyi tashih etmiştir. Müzehhipler bu kalıplardan levhaları hazırlamış veya taşa hakketmiştir. Sami efendi yazılardaki tezyinat işaretlerini kemale erdirmiş ve bu unsurları yazılarında çokça kullanmıştır. 8

Sami Efendi`nin Türk İslam Eserleri müzesindeki kalemi.
Sami Efendi`nin Türk İslam Eserleri müzesindeki kalemi.

Sami Efendi’nin Yeni Cami Sebili kitabesi için tasarladığı celi sülüs yazı kalıbı.
Sami Efendi’nin Yeni Cami Sebili kitabesi için tasarladığı celi sülüs yazı kalıbı.

Sami Efendi’nin Yeni Cami Sebili Kitabesi
Sami Efendi’nin Yeni Cami Sebili Kitabesi.

Sami Efendi’nin taşa hakkedilmiş celi sülüs yazısından detay.
Sami Efendi’nin taşa hakkedilmiş celi sülüs yazısından detay./

Sami Efendi’nin celi sülüs istif kalıbı.
Sami Efendi’nin celi sülüs istif kalıbı.

Sami Efendi’nin imzası.
Sami Efendi’nin imzası.

Sami Efendi’nin celi sülüs levhası.
Sami Efendi’nin celi sülüs levhası.

Sami Efendi’nin  celi sülüs mihrab ayeti.
Sami Efendi’nin celi sülüs mihrab ayeti.

Sami Efendi’nin celi sülüs, tashihsiz, harekesiz yazı meşki.
Sami Efendi’nin celi sülüs, tashihsiz, harekesiz yazı meşki.

Sami Efendi’nin celi ta’lik lafza-i celalinden detay.
Sami Efendi’nin celi ta’lik lafza-i celalinden detay.

Sami Efendi imzalı Kapalıçarşı Fesciler kapısı üzerinde bulunan celi ta’lik kitabe.
Sami Efendi imzalı Kapalıçarşı Fesciler kapısı üzerinde bulunan celi ta’lik kitabe.

Sami Efendi’nin Sultan II. Abdülhamit için tasarladığı tuğra.
Sami Efendi’nin Sultan II. Abdülhamit için tasarladığı tuğra.

Osmanlı Türk zevkine uygun sülüs, ta’lik ve celileri, tarihi seyri içinde tekamülünü Sami efendi ekolüyle tamamlamış, 20. Yüzyılda altın çağını idrak etmiştir. Cihangir, Altunizade camii, Edirnekapı Mihrimah camii kitabeleri, Kapalıçarşı tamir kitabesi, Eminönü Yenicamii çeşme, Yıldız sarayı çeşme yazısı ona aittir.
HAMİT AYTAÇ (ö. 1982)

Hamit Aytaç (ö. 1982)
Hamit Aytaç (ö. 1982)

İslam dünyasında tanınan, sevilen ve yazıları örnek alınan son Osmanlı hattatı Hamit Aytaç’tır, (Karacaahmet Şeyh Hamdullah yanında medfun). 10 Yazı sanatında Osmanlı ile Cumhuriyet devri arasında köprü görevini görmüş sanatkarlardandır. Şişli Camii giriş kapısı üzerinde bulunan celi sülüs müsenna yazı ona aittir. İki Kur’an-ı Kerim yazmıştır.11

Hamid Aytaç’ın celi sülüs bir istifi.
Hamid Aytaç’ın celi sülüs bir istifi.

Hamid Aytaç’ın celi sülüs istifi.
Hamid Aytaç’ın celi sülüs istifi.

Hamid Aytaç’ın celi sülüs müsenna istifi.
Hamid Aytaç’ın celi sülüs müsenna istifi.

Hamid Aytaç’ın celi sülüs müselsel besmelesi.
Hamid Aytaç’ın celi sülüs müselsel besmelesi.


  1. Uğur Derman, “Hat”, https://islamansiklopedisi.org.tr/hat.
  2. Süleyman Berk, “Şeyh Hamdullah”, İstanbul’un 100 Hattatı, İstanbul, 2012, s. 16.
  3. Uğur Derman, “Hafız Osman”, https://islamansiklopedisi.org.tr/hafiz-osman.
  4. Ali Alparslan, “Hat Sanatında Osmanlılar”, Osmanlı Uygarlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, 2009, cilt 2, s. 828.
  5. Süleyman Berk, “Sami Efendi”, İstanbul’un 100 Hattatı, İstanbul, 2012, s. 137.
  6. Uğur Derman, “Hat”, https://islamansiklopedisi.org.tr/hat.
  7. Serin, age, s. 161.
  8. Süleyman Berk, “Sami Efendi”, İstanbul’un 100 Hattatı, İstanbul, 2012, s. 136.
  9. Serin, age, s. 187.
  10. Serin, s. 233.
  11. Süleyman Berk, “Hamid Aytaç”, İstanbul’un 100 Hattatı, İstanbul, 2012, s. 173.
 
 
KalemKelâmFırça BÖLÜMÜNDEKİ TÜM YAZILAR

Hüsn-i Hat Sanatında Yazı Çeşitleri  Hüsn-i Hat Sanatının Tarihçesi  Osmanlı Dönemi Hattatları  Aritmetik Spiral mi, Logaritmik Spiral mi?

    www.eminegectan.com © 2015 - 2018


Tasarım Korelasyon
Emine Geçtan Facebook HesabıEmine Geçtan Twitter HesabıEmine Geçtan Pinterest HesabıEmine Geçtan Tumblr HesabıEmine Geçtan Instagram HesabıEmine Geçtan Youtube Hesabı